Dobra praktyka morska a przepisy prawa drogi

Władysław R. Dąbrowski
Konferencja Bezpieczeństwa - Gdynia 2002

Wzajemną relację pomiędzy obowiązującymi przepisami prawa morskiego a znanymi zasadami dobrej praktyki morskiej można chyba porównać do relacji pomiędzy rodzajami (definicjami) manewrów jachtem a sposobami (technikami) ich wykonywania. Mamy na myśli schemat: jeden manewr - wiele sposobów wykonania.

Wiemy, że ten sam manewr może być wykonany skutecznie, bezpiecznie i elegancko różnymi technikami i na różne sposoby w zależności od panujących warunków hydrometeorologicznych i innych uwarunkowań. Podobnie zasady dobrej praktyki morskiej przewidują realizację tych wszystkich przedsięwzięć i tylko tych, które są rzeczywiście nieodzowne dla zapewnienia bezpieczeństwa żeglugi. I zbiór tych zasad nie jest zamknięty, lecz systematycznie uzupełnia się o nowe marynarskie doświadczenia. Ale na pewno nasze działanie w ramach tych zasad musi być przeprowadzone w odpowiednim momencie (nie za wcześnie i nie za późno) oraz tylko w takim zakresie, jaki jest naprawdę niezbędny w konkretnych warunkach.

Wiadomo, że duchowi dobrej praktyki morskiej przeczy zarówno zbytnia asekuracja, jak też i niedocenianie realnego zagrożenia, natomiast sprzyja mu zdrowy rozsądek. To on nakazuje rozważyć wszystkie okoliczności konkretnej sytuacji, czyli stan morza, pogodę, właściwości rejonu pływania, właściwości manewrowe wszystkich uczestniczących w zdarzeniu statków. Bo np., oczywiście, zgodnie z prawidłem 18a MPZZM statek o napędzie mechanicznym powinien ustąpić z drogi statkowi żaglowemu - ale może to uczynić na wiele sposobów. Może zmniejszyć prędkość, zatrzymać silnik, zmienić kurs; w zależności od zaistniałej sytuacji któreś z tych rozwiązań będzie najwłaściwszym, właśnie tym zgodnym z zasadami dobrej praktyki morskiej. Dobrej, a więc takiej, która jest związana z najmniejszym ryzykiem.

Statek żaglowy (jacht) przy spotkaniu ze statkiem o napędzie mechanicznym powinien, jak nakazują prawidła MPZZM dla statków mających pierwszeństwo, zachowywać swój kurs i prędkość nie podejmując żadnych manewrów aż do chwili, gdy nie minie niebezpieczeństwo zderzenia (lub gdy nie stanie się oczywiste, że nie uda się uniknąć zderzenia działaniem tylko statku ustępującego z drogi). Takie utrzymywanie kursu i prędkości jest niezbędne, aby nie wprowadzić w błąd kapitana statku o napędzie mechanicznym. Ale niestety, ten ogólny wymóg utrzymywania kursu i prędkości może być czasami niemożliwy do spełnienia przez statek żaglowy - chociażby ze względu na wiatr lub bezpieczeństwo nawigacyjne. Z kolei ta okoliczność może nie być oczywista dla kapitana jednostki z napędem mechanicznym. I w tym momencie zaczyna odgrywać zasadniczą rolę właśnie dobra praktyka morska. Nie niesie ona gotowych, jedynie słusznych rozwiązań, ale jest sumą doświadczeń z różnych przypadków, podpowiada nam najlepsze rozwiązania z wielu możliwych do zastosowania. [Dąbrowski i Roszkowski, 1997]

W zależności od stosowanego podręcznika można wyczytać następujące, prawidłowe zresztą, określenia

"... Zasady praktyki morskiej są uzupełnieniem przepisów prawnych. Znajomość zasad praktyki każdy oficer nabywa przez studiowanie miarodajnej literatury oraz korzystanie z wiedzy i doświadczenia starszych nawigatorów." [Łopuski, 1974]
"... Kapitan i oficerowie wachtowi powinni przede wszystkim przestrzegać wszelkich przepisów i prawideł normujących zasady zapewnienia bezpieczeństwa żeglugi, natomiast w każdej sytuacji nie objętej tymi przepisami uzupełniać je swoim prawidłowym postępowaniem, opartym na dobrej praktyce morskiej usankcjonowanej orzecznictwem Izb i Sądów Morskich, na wiedzy, doświadczeniu."
"Dobra praktyka morska jest sprawnością działania, w połączeniu z ostrożnością i poczuciem pełnej odpowiedzialności za bezpieczeństwo statku. Oficerowie pokładowi muszą pamiętać o tym, że:
- zasady dobrej praktyki morskiej nie mają pierwszeństwa nad przepisami, a więc wszelkie przepisy, a zwłaszcza prawidła międzynarodowego prawa drogi morskiej, należy stosować w pierwszym rzędzie
- przepisów, a zwłaszcza prawideł nie można stosować w sposób mechaniczny i formalistyczny; w tym właśnie zakresie zasady dobrej praktyki morskiej mogą zaostrzyć obowiązki wynikające z przepisów i prawideł, bądź - niekiedy - upoważnić do odstępstw od nich, w celu uniknięcia bezpośredniego niebezpieczeństwa." [Wróbel, 1978].
"Zwykła praktyka morska jest to zwykły sposób zachowania się, reagowania, postępowania w określonych warunkach i okolicznościach doświadczonego, sprawnego i starannego marynarza. Jest to sposób postępowania utrwalony przez stałe stosowanie, powszechnie marynarzom znany, rozsądny, skuteczny i sprawdzony w zapobieganiu wypadkom na morzu. Zasady praktyki morskiej ukształtowane na podstawie doświadczeń wielu pokoleń marynarzy stają się z czasem zwyczajami usankcjonowanymi przez orzecznictwo Izb i Sądów Morskich. Wiele z nich z czasem przekształca się w przepisy prawa drogi morskiej. Zwykła praktyka morska to tylko taka praktyka, która jest dobra. Praktyka będąca wyrazem rozsądku, staranności i przezorności marynarza ... Podstawą do oceny każdego zwyczaju i zaliczenia go do zwykłej, a więc dobrej praktyki morskiej, jest wiedza, doświadczenie, poczucie odpowiedzialności za bezpieczeństwo statku, uzasadniona pewność, że określone postępowanie nie stwarza zagrożenia dla bezpieczeństwa żeglugi ..." [Rymarz, 1985]

Można więc powiedzieć, że dobra praktyka morska to:

całokształt pisanych i - przede wszystkim - niepisanych generalnych zaleceń postępowania, które można uważać za uosobienie zdrowego rozsądku żeglarza
suma doświadczeń wielu pokoleń marynarzy podpowiadająca właściwe, czyli bezpieczne dla ludzi i statków sposoby prowadzenia żeglugi
wiedza umożliwiająca żeglowanie z wykorzystaniem rozwiązań niosących jak najmniejsze ryzyko i możliwych do zrealizowania z najmniejszymi stratami; to właśnie ta wiedza pozwala nam efektywnie żeglować "na granicy bezpieczeństwa", ale bez jej przekraczania.

Tak można zdefiniować pojęcie dobrej praktyki morskiej, natomiast źródłem zasad i wytycznych dotyczących interpretacji i praktycznej ich realizacji może być m.in. orzecznictwo Izb Morskich.

Orzeczenia Izb Morskich, rozpatrujących konkretne, zaistniałe wypadki morskie są w dużej mierze gotowymi i pełnymi sformułowaniami kolejnych zasad dobrej praktyki morskiej. Bo zgodnie z przytoczonymi wcześniej definicjami orzeczenia te są właśnie wyważoną, pozbawioną emocjonalnego zaangażowania opinią co najmniej kilku doświadczonych osób, analizujących wszystkie aspekty zaistniałej sytuacji. I w przeciwieństwie do kapitana jednostki, podejmującego swoje decyzje często w dość trudnych okolicznościach, w niekorzystnych warunkach pogodowych, w warunkach zaskoczenia, krótkiego czasu na podjęcie ostatecznej decyzji, a czasami też znużenia psychicznego i fizycznego kapitanowie - sędziowie mają czas na potrzebną analizę, rozpatrzenie wszystkich ważących okoliczności i na wybór najkorzystniejszego wariantu. I to też cechuje zasady dobrej praktyki morskiej - są one właśnie stale nowo tworzonymi, generalnymi zaleceniami, uosabiającymi zdrowy rozsądek.

Zwróćmy uwagę, że pojęcie dobra praktyka morska nie ma swojego przeciwstawienia; nigdy nie powiemy, że statek został osadzony na mieliźnie z powodu "złej praktyki morskiej". Prawidłowym sformułowaniem będzie stwierdzenie, że "statek został osadzony na mieliźnie z powodu zaniedbania zasad "dobrej praktyki morskiej".

Wersja HTML opracowana według referatu
Władysława R. Dąbrowskiego "Dobra praktyka morska a przepisy prawa drogi"
Sformatował Jerzy Sychut